Khi cộng đồng quốc tế kỷ niệm Ngày Nước Thế giới năm 2026, chương trình nghị sự toàn cầu về nước đang bước vào một giai đoạn quan trọng: chuyển từ cam kết sang thực thi. Chủ đề năm nay được lựa chọn là “Nước và bình đẳng giới” đã nhấn mạnh rằng tiếp cận nước sạch và dịch vụ vệ sinh không chỉ là nhu cầu thiết yếu mà còn là quyền cơ bản của con người, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy bình đẳng giới.
Trong nhiều tiến trình quốc tế liên quan đến khí hậu, đa dạng sinh học và phát triển, thách thức lớn nhất hiện nay không còn nằm ở việc xác định mục tiêu, mà ở khả năng biến các cam kết thành những thay đổi thực chất. Nước giữ vai trò nền tảng đối với sự tồn tại của cộng đồng, sự vận hành của nền kinh tế và khả năng thích ứng của xã hội trước biến đổi khí hậu. Các hệ thống nước đáng tin cậy là điều kiện thiết yếu cho sản xuất lương thực, chuyển đổi năng lượng, sức khỏe cộng đồng và phát triển đô thị.
Tuy nhiên, câu hỏi trung tâm của chương trình nghị sự nước toàn cầu hiện nay không còn là những cam kết đã được đưa ra, mà là liệu chúng có được triển khai hiệu quả hay không - đặc biệt đối với những nhóm xã hội vốn gặp nhiều rào cản trong tiếp cận nước sạch và vệ sinh, trong đó có phụ nữ và trẻ em gái.
Nước giữ vai trò nền tảng đối với sự tồn tại của cộng đồng, sự vận hành của nền kinh tế và khả năng thích ứng của xã hội trước biến đổi khí hậu. Ảnh: Desginer Tanks.
Những điểm nghẽn trong quản trị nước
Một trong những thách thức lớn nhất nằm ở cách thức quản trị nguồn nước hiện nay. Ở nhiều quốc gia, các chính sách liên quan đến nước vẫn bị phân mảnh giữa các lĩnh vực như khí hậu, đa dạng sinh học, đất đai và tài chính, dù nước là yếu tố kết nối tất cả các lĩnh vực này. Trong nhiều trường hợp, nước vẫn bị xem như một vấn đề của riêng một ngành, thay vì là nền tảng mang tính hệ thống của sự ổn định kinh tế và phúc lợi xã hội.
Các quyết định liên quan đến tài nguyên nước thường được đưa ra trong những “khoảng riêng” của từng lĩnh vực, dẫn tới thiếu phối hợp chính sách và làm suy yếu khả năng chống chịu dài hạn của các hệ thống kinh tế - xã hội. Khi các quyết định về phát triển đô thị, nông nghiệp, năng lượng hay tài chính không được điều chỉnh đồng bộ với quản trị nước, nguy cơ khan hiếm, ô nhiễm và xung đột nguồn nước có thể gia tăng.
Bên cạnh đó, quản trị yếu kém còn có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề về minh bạch và trách nhiệm giải trình. Trong một số bối cảnh, việc quản lý tài nguyên nước thiếu hiệu quả tạo điều kiện cho tham nhũng hoặc lạm dụng quyền lực, dẫn đến dịch vụ cung cấp không ổn định. Khi các hệ thống quản trị không đủ mạnh, những nhóm dễ bị tổn thương thường là những người chịu tác động đầu tiên và nặng nề nhất.
Một rào cản quan trọng khác là sự loại trừ xã hội trong quản trị nước. Ở nhiều nơi trên thế giới, trách nhiệm thu gom và đảm bảo nguồn nước cho gia đình vẫn chủ yếu do phụ nữ và trẻ em gái đảm nhiệm, trong khi họ lại ít được đại diện trong các quá trình ra quyết định liên quan đến quản lý tài nguyên nước.
Khoảng cách này phản ánh những bất bình đẳng sâu rộng hơn trong xã hội. Quan hệ giới trong lĩnh vực nước chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố chính trị, pháp lý, văn hóa và kinh tế, đồng thời gắn với các yếu tố khác như nghèo đói, sắc tộc, độ tuổi hoặc tình trạng khuyết tật. Những yếu tố này quyết định ai có thể tiếp cận dịch vụ nước và vệ sinh, ai được tham gia vào quá trình ra quyết định và ai được hưởng lợi từ các chính sách.
Nếu những bất bình đẳng này không được giải quyết, các chính sách có nguy cơ củng cố các khoảng cách xã hội hiện có thay vì thu hẹp chúng. Ngược lại, thúc đẩy bình đẳng giới và mở rộng sự tham gia của các nhóm xã hội khác nhau có thể giúp nâng cao chất lượng quản trị và tính bền vững của các hệ thống nước.
Các đánh giá toàn cầu gần đây tiếp tục nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển trọng tâm sang thực thi. Nhiều báo cáo quốc tế về nước cho thấy vẫn còn những khoảng trống lớn trong dịch vụ nước và vệ sinh, cũng như tiến độ không đồng đều giữa các khu vực và quốc gia.
Trong khi đó, khoa học và đổi mới vẫn đang tiếp tục phát triển. Nhiều nghiên cứu tiên tiến và sáng kiến quản lý tài nguyên nước bền vững đã được ghi nhận thông qua Giải thưởng Nước Stockholm. Những sáng kiến này cho thấy kiến thức, công nghệ và giải pháp cho nhiều thách thức về nước đã tồn tại.
Thách thức hiện nay không còn nằm ở việc thiếu giải pháp, mà ở khả năng đưa các giải pháp đó vào hệ thống chính sách và quản trị. Điều này đòi hỏi sự phối hợp hiệu quả hơn giữa các lĩnh vực, cũng như sự gắn kết chặt chẽ giữa khoa học, chính sách và đầu tư.
Chủ đề Ngày Nước Thế giới năm nay là “Nước và bình đẳng giới”. Ảnh: UN Women.
Từ cam kết đến thực thi
Việc triển khai các cam kết về nước không chỉ diễn ra trong khuôn khổ của các hội nghị quốc tế, mà còn trong khoảng thời gian giữa các sự kiện đó. Tuy nhiên, các diễn đàn toàn cầu vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đối thoại và điều phối chính sách.
Những sự kiện như Tuần lễ Nước Thế giới, các hội nghị khí hậu của Liên hợp quốc (COP), hay Hội nghị Nước Liên hợp quốc 2026 tạo ra không gian để các chính phủ, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng khoa học cùng thảo luận về các giải pháp.
Các diễn đàn này giúp xác định những ưu tiên mới và thúc đẩy sự hình thành của các liên minh hợp tác. Tuy nhiên, tiến bộ thực sự không chỉ phụ thuộc vào các tuyên bố tại hội nghị. Những quyết định về đầu tư, cải cách quy định, phối hợp thể chế và hợp tác liên ngành mới là yếu tố quyết định liệu các cam kết có được chuyển hóa thành hành động hay không.
Trong bối cảnh đó, các tổ chức tri thức đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc kết nối bằng chứng khoa học với quá trình ra quyết định. Viện Nước Quốc tế Stockholm, thông qua các nghiên cứu, đối thoại chính sách và việc tổ chức Tuần lễ Nước Thế giới, đã góp phần thúc đẩy sự hội tụ của tri thức và các sáng kiến hợp tác trong quản trị tài nguyên nước.
Biến các cam kết về nước thành tiến bộ thực chất cho con người và thiên nhiên cũng đồng nghĩa với việc bảo đảm rằng các chính sách về nước góp phần thu hẹp, thay vì tái tạo, những bất bình đẳng xã hội hiện hữu. Trong bối cảnh đó, thúc đẩy bình đẳng giới không chỉ là một mục tiêu riêng lẻ, mà là điều kiện quan trọng để xây dựng các hệ thống nước công bằng và bền vững hơn.
Trong năm 2026, phép thử thực sự đối với vai trò lãnh đạo trong lĩnh vực nước nằm ở việc thực thi. Đảm bảo rằng các nỗ lực này mang lại tiến bộ cụ thể cho con người và thiên nhiên vẫn là trách nhiệm chung của chính phủ, doanh nghiệp, xã hội dân sự và các tổ chức tri thức trên toàn cầu.
Ngày Nước thế giới (22/3) năm 2026 được Liên hợp quốc phát động ̣với chủ đề “Nước và bình đẳng giới”, nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa nước, vệ sinh an toàn và bình đẳng giới trong nỗ lực thúc đẩy phát triển bền vững và bảo đảm quyền con người.
Các thông điệp truyền thông Ngày Nước thế giới năm 2026 gồm:
- Nơi nào có nguồn nước, nơi đó có sự bình đẳng.
- Nước là sự sống - Bình đẳng là tương lai.
- Bình đẳng giới: Chìa khóa an ninh nguồn nước.
- An toàn nước sạch là cơ sở thúc đẩy bình đẳng giới.
- Nước, Phụ nữ và Bình đẳng - Nền tảng phát triển bền vững.
- Nước sạch cho mọi người - Bình đẳng cho mọi giới.
- Nước là tài sản - Bình đẳng là quyền lợi.