Nguyễn Thiện Phi - Tổ Toán; ĐỀ TÀI: NÂNG CAO “SỨC ĐỀ KHÁNG” CHO HỌC SINH TRƯỚC THÔNG TIN XẤU ĐỘC TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
TÓM TẮT
Bài viết phân tích thực trạng thông tin xấu độc trên không gian mạng và những tác động tiêu cực đến học sinh THPT hiện nay. Trên cơ sở đó, bài viết làm rõ vai trò của nhà trường, tổ chức Đoàn, gia đình và xã hội trong việc nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước các thông tin sai trái, lệch chuẩn trên internet. Đồng thời đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm giáo dục kỹ năng số, xây dựng bản lĩnh, định hướng lối sống tích cực và phát huy trách nhiệm của học sinh trong việc sử dụng mạng xã hội an toàn, văn minh trong thời đại số.
MỞ ĐẦU
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, internet và mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống xã hội. Chỉ với một thiết bị thông minh có kết nối internet, con người có thể dễ dàng tiếp cận thông tin ở mọi lúc, mọi nơi. Đối với thanh thiếu niên, đặc biệt là học sinh THPT, không gian mạng không chỉ là nơi giải trí mà còn là môi trường học tập, giao lưu và thể hiện bản thân.
Bên cạnh những lợi ích to lớn, không gian mạng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ và thách thức. Các thế lực thù địch, phản động, cơ hội chính trị đang triệt để lợi dụng internet và mạng xã hội để phát tán thông tin sai sự thật, xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, kích động tư tưởng lệch lạc trong giới trẻ. Với đặc điểm tâm lý thích khám phá, dễ tiếp cận cái mới nhưng kinh nghiệm sống và khả năng kiểm chứng thông tin còn hạn chế, học sinh THPT trở thành nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi các luồng thông tin xấu độc trên không gian mạng.
Thực tế hiện nay cho thấy không ít học sinh có thói quen tiếp nhận thông tin một cách thụ động, thiếu chọn lọc; dễ tin vào các nội dung giật gân, câu view, thiếu kiểm chứng. Một số em còn vô tình chia sẻ thông tin sai lệch, phát ngôn thiếu chuẩn mực trên mạng xã hội hoặc bị ảnh hưởng bởi những trào lưu lệch chuẩn đạo đức. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân cách của học sinh mà còn tác động tiêu cực đến môi trường giáo dục và an ninh tư tưởng trong xã hội.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong giai đoạn hiện nay là nhiệm vụ quan trọng của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân. Trong đó, việc giáo dục thế hệ trẻ, đặc biệt là học sinh THPT, có bản lĩnh chính trị vững vàng, có khả năng nhận diện và đấu tranh với thông tin sai trái trên không gian mạng là yêu cầu cấp thiết. Nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc không chỉ giúp các em sử dụng internet an toàn, hiệu quả mà còn góp phần xây dựng lớp thanh niên có lý tưởng cách mạng, có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội.
Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung phân tích thực trạng tiếp cận thông tin của học sinh THPT hiện nay; làm rõ những tác động tiêu cực của thông tin xấu độc trên không gian mạng; đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại số.
I. THỰC TRẠNG TIẾP CẬN THÔNG TIN CỦA HỌC SINH THPT TRONG THỜI ĐẠI SỐ
1. Sự phát triển mạnh mẽ của internet và mạng xã hội trong đời sống học sinh hiện nay
Trong những năm gần đây, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số đã làm thay đổi sâu sắc mọi mặt của đời sống xã hội. Internet không còn đơn thuần là công cụ hỗ trợ thông tin mà đã trở thành môi trường sinh hoạt, học tập và giao tiếp quen thuộc của con người. Đặc biệt, đối với thế hệ trẻ, internet và mạng xã hội gần như trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hằng ngày.
Theo báo cáo “Digital 2025 Vietnam”, Việt Nam hiện có trên 78 triệu người sử dụng internet, chiếm khoảng 79% dân số. Trong đó, thanh thiếu niên và học sinh là nhóm sử dụng internet thường xuyên nhất. Trung bình mỗi người Việt Nam dành hơn 6 giờ mỗi ngày để truy cập internet và khoảng 2 giờ 30 phút cho mạng xã hội. Những nền tảng được sử dụng phổ biến nhất hiện nay gồm Facebook, TikTok, YouTube, Instagram và Zalo.
Đối với học sinh THPT, điện thoại thông minh đã trở thành phương tiện quen thuộc phục vụ học tập và giải trí. Các em có thể tra cứu tài liệu, tham gia lớp học trực tuyến, trao đổi bài học với bạn bè hoặc cập nhật thông tin xã hội chỉ bằng vài thao tác đơn giản. Sau đại dịch COVID-19, việc học trực tuyến phát triển mạnh càng khiến học sinh phụ thuộc nhiều hơn vào internet và các thiết bị công nghệ.
Không thể phủ nhận rằng internet mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho học sinh. Trước hết, internet giúp học sinh tiếp cận nguồn tri thức phong phú, đa dạng và nhanh chóng. Chỉ cần kết nối mạng, học sinh có thể tìm kiếm bài giảng, tài liệu tham khảo, video học tập hoặc tham gia các khóa học trực tuyến miễn phí. Nhiều học sinh đã tận dụng tốt công nghệ để nâng cao kết quả học tập, phát triển kỹ năng ngoại ngữ, kỹ năng tin học và mở rộng hiểu biết xã hội.
Bên cạnh đó, mạng xã hội còn giúp học sinh kết nối bạn bè, tham gia các hoạt động cộng đồng và bày tỏ quan điểm cá nhân. Nhiều phong trào tích cực trong thanh niên được lan tỏa mạnh mẽ thông qua môi trường mạng như hoạt động tình nguyện, bảo vệ môi trường, hiến máu nhân đạo hay các chiến dịch hỗ trợ cộng đồng.
Tuy nhiên, internet là môi trường “mở”, nơi tồn tại đồng thời cả thông tin tích cực và tiêu cực. Cùng với sự phát triển của mạng xã hội, lượng thông tin xuất hiện mỗi ngày là vô cùng lớn và rất khó kiểm soát hoàn toàn. Chỉ cần vài giây, một thông tin chưa được kiểm chứng có thể lan truyền đến hàng triệu người. Điều này tạo ra nhiều nguy cơ đối với học sinh – lứa tuổi còn thiếu kinh nghiệm sống, khả năng chọn lọc và đánh giá thông tin chưa cao.
Hiện nay, nhiều nội dung xấu độc trên mạng xã hội được xây dựng dưới hình thức hấp dẫn, dễ tiếp cận như video ngắn, hình ảnh cắt ghép, livestream hoặc các bài viết mang tính giật gân. Các thế lực thù địch, phản động thường lợi dụng những vấn đề xã hội nhạy cảm để xuyên tạc chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, kích động tâm lý bất mãn hoặc làm suy giảm niềm tin của giới trẻ.
Đáng chú ý, thuật toán của mạng xã hội thường ưu tiên hiển thị những nội dung gây tranh cãi, tạo cảm xúc mạnh nhằm thu hút lượt xem và tương tác. Điều này khiến học sinh dễ bị cuốn vào các thông tin sai lệch, độc hại mà không nhận ra. Một số em dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội, bị lệ thuộc vào lượt thích, lượt chia sẻ hoặc chạy theo những xu hướng tiêu cực trên internet.
Trong môi trường số hiện nay, học sinh vừa là đối tượng tiếp nhận thông tin, vừa có thể trở thành người phát tán thông tin. Chỉ với một thao tác chia sẻ hoặc bình luận, các em có thể vô tình lan truyền tin giả, thông tin sai lệch hoặc những nội dung chưa được kiểm chứng. Điều này cho thấy việc nâng cao khả năng nhận diện và chọn lọc thông tin cho học sinh là yêu cầu cấp thiết.
Như vậy, sự phát triển mạnh mẽ của internet và mạng xã hội đã tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với học sinh THPT. Nếu được định hướng đúng đắn, internet sẽ là công cụ hỗ trợ học tập và phát triển bản thân hiệu quả. Ngược lại, nếu thiếu kỹ năng và bản lĩnh, học sinh rất dễ bị ảnh hưởng tiêu cực bởi các thông tin xấu độc trên không gian mạng.
2. Học sinh THPT – nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi thông tin xấu độc trên không gian mạng
Lứa tuổi học sinh THPT là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng trong quá trình phát triển của mỗi con người. Đây là thời điểm các em có nhiều thay đổi mạnh mẽ về tâm sinh lý, nhận thức và nhu cầu khẳng định bản thân. Học sinh ở độ tuổi này thường năng động, thích khám phá cái mới, ham tìm hiểu các vấn đề xã hội nhưng lại chưa có nhiều kinh nghiệm sống và khả năng kiểm chứng thông tin còn hạn chế. Chính điều đó khiến các em trở thành nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi những luồng thông tin tiêu cực trên không gian mạng.
Hiện nay, đa số học sinh THPT đều sở hữu điện thoại thông minh và sử dụng mạng xã hội hằng ngày. Việc tiếp xúc internet diễn ra với tần suất rất cao, không chỉ trong thời gian nghỉ ngơi mà cả trong học tập và sinh hoạt thường nhật. Nhiều học sinh có thói quen vừa học vừa sử dụng mạng xã hội, liên tục cập nhật thông tin trên Facebook, TikTok hoặc YouTube.
Một trong những hạn chế lớn của học sinh hiện nay là tâm lý tiếp nhận thông tin nhanh nhưng thiếu khả năng kiểm chứng. Nhiều em có xu hướng tin tưởng vào các thông tin có nhiều lượt xem, lượt thích hoặc được chia sẻ rộng rãi mà chưa xác minh nguồn gốc. Không ít học sinh đọc tiêu đề rồi vội vàng bình luận hoặc chia sẻ mà chưa tìm hiểu đầy đủ nội dung.
Các đối tượng xấu thường lợi dụng tâm lý tò mò của giới trẻ để tạo ra những video giật gân, những nội dung cắt ghép, xuyên tạc hoặc đưa thông tin một chiều nhằm gây hoang mang dư luận. Những thông tin này thường được trình bày dưới hình thức hấp dẫn, ngôn ngữ gần gũi, dễ tiếp cận nên học sinh rất dễ bị thu hút.
Một thực tế đáng lo ngại hiện nay là nhiều học sinh dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội. Có em sử dụng điện thoại liên tục nhiều giờ mỗi ngày, kể cả trong giờ học hoặc trước khi đi ngủ. Việc lệ thuộc vào mạng xã hội không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe, kết quả học tập mà còn làm giảm khả năng giao tiếp trực tiếp và khả năng tập trung.
Ngoài ra, do thiếu bản lĩnh và kinh nghiệm sống, một số học sinh dễ bị ảnh hưởng bởi các trào lưu tiêu cực trên mạng như phát ngôn gây sốc, hành động phản cảm, đua đòi theo lối sống thực dụng hoặc thần tượng hóa những hiện tượng lệch chuẩn. Một số em có tâm lý muốn nổi tiếng nhanh trên mạng xã hội nên sẵn sàng đăng tải nội dung thiếu phù hợp để thu hút sự chú ý.
Không gian mạng hiện nay cũng xuất hiện nhiều nội dung xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận thành quả cách mạng hoặc bóp méo vai trò lãnh đạo của Đảng. Nếu không được định hướng đúng đắn, học sinh rất dễ bị dao động nhận thức, mất phương hướng về lý tưởng sống và giá trị đạo đức.
Trong thực tế, đã có những trường hợp học sinh vô tình chia sẻ thông tin sai sự thật, tham gia bình luận tiêu cực hoặc bị lôi kéo vào các hội nhóm có nội dung không lành mạnh. Một số em còn bị ảnh hưởng bởi các video cổ súy bạo lực, lối sống hưởng thụ hoặc hành vi vi phạm pháp luật.
Đặc biệt, các nền tảng mạng xã hội hiện nay hoạt động dựa trên thuật toán đề xuất nội dung. Khi người dùng quan tâm đến một loại nội dung nào đó, hệ thống sẽ tiếp tục hiển thị các nội dung tương tự. Điều này có thể khiến học sinh bị “bao vây thông tin”, tiếp xúc liên tục với các quan điểm sai lệch mà không nhận ra.
Từ thực trạng trên có thể thấy học sinh THPT là nhóm đối tượng rất cần được trang bị kỹ năng số, kỹ năng nhận diện tin giả và khả năng tư duy phản biện. Việc nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh không chỉ giúp các em tự bảo vệ bản thân trên không gian mạng mà còn góp phần xây dựng thế hệ trẻ có bản lĩnh chính trị vững vàng và lối sống tích cực.
3. Thực trạng thông tin xấu độc trên không gian mạng hiện nay
Sự phát triển của internet và mạng xã hội đã tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin trở nên nhanh chóng và thuận tiện hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, đây cũng là môi trường để nhiều loại thông tin xấu độc lan truyền với tốc độ rất nhanh và phạm vi rộng.
Thông tin xấu độc trên không gian mạng hiện nay xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như tin giả, thông tin sai sự thật, nội dung xuyên tạc lịch sử, kích động bạo lực, xúc phạm danh dự cá nhân, cổ súy lối sống lệch chuẩn hoặc chống phá Đảng và Nhà nước.
Một số đối tượng lợi dụng mạng xã hội để đăng tải các nội dung cắt ghép, bóp méo sự thật nhằm gây hoang mang dư luận. Đặc biệt, khi xảy ra các sự kiện xã hội nhạy cảm, nhiều tài khoản đã cố tình lan truyền thông tin chưa kiểm chứng nhằm kích động tâm lý tiêu cực trong cộng đồng.
Theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông, mỗi năm cơ quan chức năng phát hiện và xử lý hàng nghìn trường hợp đăng tải thông tin sai sự thật trên không gian mạng. Trong đó, có không ít trường hợp liên quan đến thanh thiếu niên và học sinh.
Ngoài tin giả, hiện nay trên mạng xã hội còn xuất hiện nhiều nội dung phản cảm, bạo lực hoặc độc hại đối với giới trẻ. Các video mang tính chất câu view bằng hành vi nguy hiểm, phát ngôn lệch chuẩn, nội dung mê tín dị đoan hoặc xúc phạm người khác vẫn xuất hiện phổ biến trên một số nền tảng.
Đáng chú ý, các thế lực thù địch đang tăng cường lợi dụng không gian mạng để chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng. Chúng sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi như lập các trang mạng giả danh cơ quan báo chí, sử dụng video cắt ghép hoặc đưa ra những luận điệu xuyên tạc dưới danh nghĩa “phản biện xã hội”.
Những nội dung này thường đánh vào tâm lý tò mò, thiếu hiểu biết hoặc tâm lý muốn thể hiện bản thân của giới trẻ. Nếu học sinh không có khả năng nhận diện đúng sai, các em rất dễ bị dẫn dắt hoặc tiếp nhận thông tin một cách lệch lạc.
Bên cạnh đó, việc phát triển quá nhanh của công nghệ trí tuệ nhân tạo cũng làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các nội dung giả mạo tinh vi. Hình ảnh, video hoặc giọng nói có thể bị chỉnh sửa bằng công nghệ khiến người xem khó phân biệt thật giả.
Trong môi trường thông tin phức tạp hiện nay, học sinh đứng trước rất nhiều nguy cơ nếu không được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường giáo dục kỹ năng sử dụng internet an toàn và xây dựng “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc.
4. Một số biểu hiện cụ thể của học sinh khi bị ảnh hưởng bởi thông tin xấu độc
Trong bối cảnh internet và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ hiện nay, học sinh THPT đang trở thành một trong những nhóm đối tượng chịu tác động trực tiếp từ các luồng thông tin trên không gian mạng. Bên cạnh những giá trị tích cực, môi trường mạng cũng tồn tại nhiều nội dung sai lệch, phản cảm, độc hại và mang tính chống phá. Khi chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng nhận diện, chọn lọc thông tin và bản lĩnh chính trị cần thiết, nhiều học sinh dễ bị ảnh hưởng tiêu cực cả về nhận thức, hành vi lẫn lối sống.
Những tác động này không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng ngay lập tức mà thường diễn ra âm thầm, từng bước làm thay đổi suy nghĩ, thái độ và cách ứng xử của học sinh. Thực tế hiện nay cho thấy có nhiều biểu hiện đáng lo ngại trong học sinh khi tiếp xúc thường xuyên với thông tin xấu độc trên không gian mạng.
4.1. Tiếp nhận và chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng
Một trong những biểu hiện phổ biến nhất hiện nay là học sinh tiếp nhận thông tin theo tâm lý đám đông, thiếu thói quen kiểm chứng nguồn tin trước khi chia sẻ.
Do mạng xã hội phát triển quá nhanh, thông tin xuất hiện liên tục với tốc độ lớn nên nhiều học sinh có xu hướng đọc lướt, xem nhanh tiêu đề rồi vội vàng tin tưởng hoặc chia sẻ cho người khác. Các em thường quan tâm đến những nội dung có nhiều lượt xem, lượt thích hoặc đang trở thành “xu hướng” mà chưa đánh giá độ chính xác của thông tin.
Trong thực tế, không ít học sinh đã chia sẻ các tin đồn thất thiệt liên quan đến giáo dục, thi cử, dịch bệnh, các sự kiện xã hội hoặc những thông tin cắt ghép về cá nhân, tập thể. Một số em vô tình tiếp tay cho việc lan truyền tin giả mà không ý thức được hậu quả của hành động đó.
Đặc biệt, các nền tảng mạng xã hội hiện nay thường sử dụng thuật toán ưu tiên những nội dung gây tranh cãi, giật gân hoặc kích thích cảm xúc mạnh nhằm thu hút tương tác. Điều này khiến học sinh rất dễ bị cuốn vào các luồng thông tin tiêu cực mà không đủ tỉnh táo để nhận diện đúng sai.
Nhiều học sinh còn có tâm lý “mọi người đều chia sẻ thì chắc là đúng”, dẫn đến việc tiếp nhận thông tin một cách thụ động. Thay vì tìm hiểu từ các nguồn chính thống, các em lại tin tưởng vào các trang mạng không rõ nguồn gốc, các video cắt ghép hoặc những phát ngôn thiếu căn cứ trên internet.
Đây là biểu hiện rất đáng lo ngại bởi khi học sinh thiếu khả năng kiểm chứng thông tin, các em không chỉ dễ bị tác động tiêu cực mà còn có thể trở thành người lan truyền những nội dung sai lệch đến cộng đồng.
4.2. Bị ảnh hưởng bởi các quan điểm sai trái, lệch lạc
Không gian mạng hiện nay là môi trường mà các thế lực thù địch, phản động và cơ hội chính trị triệt để lợi dụng để chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng. Thông qua mạng xã hội, chúng đăng tải các nội dung xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng, bóp méo vai trò lãnh đạo của Đảng hoặc kích động tâm lý bất mãn trong xã hội.
Đối với học sinh THPT – lứa tuổi đang hình thành nhận thức chính trị và nhân sinh quan – nếu thiếu bản lĩnh và kiến thức nền tảng, các em rất dễ bị dao động trước các luận điệu sai trái.
Một số học sinh hiện nay có biểu hiện thờ ơ với lịch sử dân tộc, thiếu hiểu biết về truyền thống cách mạng hoặc không quan tâm đến các vấn đề chính trị, xã hội. Điều này tạo điều kiện để các thông tin xuyên tạc len lỏi vào nhận thức của các em.
Các đối tượng xấu thường sử dụng hình thức video ngắn, hình ảnh cắt ghép hoặc ngôn ngữ gần gũi với giới trẻ để tạo cảm giác “khách quan”, “thuyết phục”. Nếu học sinh tiếp cận thường xuyên với các nội dung này mà không được định hướng đúng đắn, các em có thể dần hình thành suy nghĩ lệch lạc, mất niềm tin vào những giá trị tốt đẹp của dân tộc.
Đáng lo ngại hơn, một số học sinh có tâm lý tiếp nhận thông tin theo hướng cực đoan, thích thể hiện quan điểm cá nhân trên mạng xã hội mà thiếu sự hiểu biết đầy đủ về vấn đề mình đang đề cập. Từ đó dẫn đến các phát ngôn thiếu chuẩn mực, bình luận tiêu cực hoặc chia sẻ các nội dung mang tính chống đối mà bản thân không nhận thức hết được hậu quả.
4.3. Lệ thuộc vào mạng xã hội và thế giới ảo
Một biểu hiện rất phổ biến trong học sinh hiện nay là tình trạng lệ thuộc vào điện thoại thông minh và mạng xã hội.
Nhiều học sinh dành quá nhiều thời gian cho Facebook, TikTok, YouTube hoặc các trò chơi trực tuyến. Các em sử dụng điện thoại gần như mọi lúc, mọi nơi: trong giờ ra chơi, giờ học, khi ăn cơm, trước khi đi ngủ hoặc ngay sau khi thức dậy.
Theo nhiều khảo sát trong học sinh THPT, có em dành từ 5 đến 7 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội ngoài thời gian học tập. Không ít học sinh thức khuya để lướt mạng, xem video hoặc trò chuyện trực tuyến dẫn đến thiếu ngủ, giảm khả năng tập trung và ảnh hưởng đến sức khỏe.
Tình trạng “nghiện mạng xã hội” khiến nhiều học sinh mất dần hứng thú với các hoạt động ngoài đời thực. Các em ít giao tiếp trực tiếp với gia đình, bạn bè; ngại tham gia hoạt động tập thể; giảm khả năng tập trung trong học tập và thiếu kỹ năng sống cần thiết.
Ngoài ra, việc thường xuyên tiếp xúc với thế giới ảo còn khiến một số học sinh hình thành tâm lý sống phụ thuộc vào lượt thích, lượt chia sẻ và sự công nhận trên mạng xã hội. Khi bài đăng ít tương tác hoặc bị bình luận tiêu cực, các em dễ rơi vào trạng thái buồn chán, tự ti hoặc áp lực tâm lý.
Điều đáng nói là nhiều học sinh hiện nay tiếp cận mạng xã hội như một thói quen vô thức. Các em liên tục kiểm tra điện thoại, cập nhật thông báo hoặc xem video ngắn mà không kiểm soát được thời gian. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tự học, khả năng tập trung và hiệu quả học tập.
4.4. Ảnh hưởng tiêu cực đến đạo đức, lối sống và cách ứng xử
Thông tin xấu độc trên không gian mạng đang từng bước tác động tiêu cực đến đạo đức và lối sống của một bộ phận học sinh.
Hiện nay, trên mạng xã hội xuất hiện rất nhiều nội dung cổ súy lối sống thực dụng, đề cao vật chất, nổi tiếng bằng mọi giá hoặc xem nhẹ các giá trị truyền thống. Một số học sinh bị ảnh hưởng bởi các “hiện tượng mạng” có lối sống lệch chuẩn nên dần thay đổi cách suy nghĩ và hành động.
Không khó để bắt gặp những trường hợp học sinh thích thể hiện bản thân trên mạng xã hội thông qua hình ảnh phản cảm, phát ngôn gây sốc hoặc tham gia các trào lưu thiếu lành mạnh nhằm thu hút sự chú ý.
Bên cạnh đó, nhiều học sinh có xu hướng sử dụng ngôn ngữ thiếu chuẩn mực khi giao tiếp trên mạng. Tình trạng nói tục, công kích người khác, bình luận ác ý hoặc xúc phạm danh dự cá nhân ngày càng xuất hiện nhiều trong môi trường học đường.
Một số học sinh còn bị ảnh hưởng bởi các video bạo lực, nội dung phản cảm hoặc các trào lưu độc hại trên internet dẫn đến hành vi lệch chuẩn trong cuộc sống hằng ngày.
Trong thực tế, nhiều vụ việc bạo lực học đường bắt nguồn từ mâu thuẫn trên mạng xã hội. Chỉ từ một bình luận, một bài đăng hoặc một đoạn clip trên internet, học sinh có thể xảy ra xung đột ngoài đời thực.
Ngoài ra, việc tiếp xúc quá nhiều với nội dung giải trí thiếu lành mạnh còn khiến một số học sinh giảm ý thức học tập, sống thiếu mục tiêu và thiếu trách nhiệm với bản thân.
4.5. Tâm lý thích nổi tiếng, chạy theo “hiện tượng mạng”
Một biểu hiện đáng chú ý hiện nay là nhiều học sinh bị ảnh hưởng bởi tâm lý muốn nổi tiếng nhanh trên mạng xã hội.
Sự phát triển của TikTok, Facebook Reels hay YouTube Shorts đã tạo điều kiện để bất kỳ ai cũng có thể trở thành “người nổi tiếng” chỉ sau một video viral. Điều này khiến một bộ phận học sinh chạy theo xu hướng tạo nội dung gây sốc để thu hút sự chú ý.
Có em quay video phản cảm, phát ngôn lệch chuẩn hoặc bắt chước các “hot TikToker” thiếu tích cực để tăng lượt xem và lượt theo dõi. Một số học sinh coi số lượng người theo dõi trên mạng là thước đo giá trị bản thân.
Tâm lý này rất nguy hiểm bởi nó khiến học sinh dễ đánh đổi hình ảnh, nhân cách và các giá trị đạo đức chỉ để được nổi tiếng trên internet.
Bên cạnh đó, việc thần tượng hóa các “hiện tượng mạng” có lối sống lệch chuẩn cũng ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức của học sinh. Nhiều em bắt chước cách ăn mặc, phát ngôn hoặc hành động phản cảm mà không nhận thức được đúng sai.
4.6. Hệ lụy lâu dài đối với học sinh và xã hội
Nếu không được định hướng và giáo dục kịp thời, những ảnh hưởng tiêu cực từ thông tin xấu độc có thể để lại hậu quả lâu dài đối với học sinh.
Trước hết, học sinh có thể bị lệch lạc về nhận thức, giảm niềm tin vào những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và dễ bị tác động bởi các quan điểm sai trái.
Thứ hai, việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung tiêu cực có thể làm mai một đạo đức, hình thành lối sống thực dụng, ích kỷ và thiếu trách nhiệm.
Thứ ba, tình trạng lệ thuộc mạng xã hội ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe thể chất và tinh thần của học sinh. Nhiều em bị mất ngủ, căng thẳng tâm lý, giảm khả năng tập trung hoặc có biểu hiện khép kín, ngại giao tiếp.
Ngoài ra, nếu học sinh thiếu kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, các em rất dễ trở thành nạn nhân của lừa đảo trực tuyến, bạo lực mạng hoặc bị lợi dụng để lan truyền thông tin sai trái.
Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, tổ chức Đoàn và toàn xã hội nhằm giúp học sinh có đủ bản lĩnh, kỹ năng và nhận thức đúng đắn khi tham gia không gian mạng.
II. TÁC HẠI CỦA THÔNG TIN XẤU ĐỘC ĐỐI VỚI HỌC SINH VÀ XÃ HỘI
Trong thời đại công nghệ số hiện nay, internet và mạng xã hội đã trở thành môi trường thông tin có sức ảnh hưởng rất lớn đối với đời sống xã hội. Bên cạnh những giá trị tích cực, không gian mạng cũng tồn tại nhiều nội dung xấu độc, phản cảm và sai lệch. Các thông tin này không chỉ ảnh hưởng đến nhận thức, đạo đức và lối sống của học sinh mà còn tác động tiêu cực đến môi trường giáo dục, an ninh tư tưởng và sự ổn định xã hội.
Đặc biệt, học sinh THPT là nhóm đối tượng đang trong giai đoạn hoàn thiện nhân cách, nhận thức và lý tưởng sống nên rất dễ bị ảnh hưởng bởi các luồng thông tin trên internet. Nếu không được định hướng đúng đắn, những tác động tiêu cực từ không gian mạng có thể để lại hậu quả lâu dài đối với cá nhân, gia đình và xã hội.
1. Làm lệch lạc nhận thức và suy giảm niềm tin của học sinh
Một trong những tác hại nguy hiểm nhất của thông tin xấu độc là làm lệch lạc nhận thức của học sinh.
Hiện nay, trên mạng xã hội xuất hiện rất nhiều nội dung xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận thành quả cách mạng, bóp méo vai trò lãnh đạo của Đảng hoặc kích động tâm lý bất mãn trong xã hội. Các đối tượng xấu thường sử dụng hình thức video ngắn, hình ảnh cắt ghép, livestream hoặc bài viết mang tính kích động để tác động vào tâm lý giới trẻ.
Đối với học sinh THPT – lứa tuổi còn thiếu kinh nghiệm sống và khả năng kiểm chứng thông tin – việc tiếp xúc thường xuyên với các nội dung sai trái có thể khiến các em hình thành nhận thức lệch lạc về lịch sử, chính trị và các giá trị xã hội.
Một số học sinh hiện nay có biểu hiện thờ ơ với lịch sử dân tộc, thiếu quan tâm đến các vấn đề chính trị, xã hội hoặc tiếp nhận thông tin theo hướng phiến diện. Các em dễ bị tác động bởi những luận điệu xuyên tạc được trình bày dưới vỏ bọc “phản biện”, “sự thật chưa được công bố” hoặc “góc nhìn khác”.
Nếu không được giáo dục và định hướng kịp thời, học sinh có thể dần suy giảm niềm tin vào các giá trị truyền thống, thiếu ý thức trách nhiệm công dân và dễ bị lôi kéo bởi các quan điểm sai trái.
Điều nguy hiểm là quá trình tác động này thường diễn ra âm thầm, không bộc lộ ngay lập tức. Những thông tin sai lệch được lặp đi lặp lại nhiều lần có thể từng bước làm thay đổi nhận thức và thái độ của học sinh đối với xã hội.
Ngoài ra, nhiều học sinh hiện nay có xu hướng tiếp nhận thông tin một chiều, thiếu khả năng phân tích và phản biện. Khi gặp những vấn đề phức tạp trên mạng xã hội, các em dễ bị cuốn theo tâm lý đám đông hoặc bị ảnh hưởng bởi cảm xúc nhất thời.
Đây là nguy cơ rất lớn đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong giai đoạn hiện nay.
2. Ảnh hưởng tiêu cực đến đạo đức, nhân cách và lối sống học sinh
Thông tin xấu độc trên không gian mạng đang tác động ngày càng rõ rệt đến đạo đức và lối sống của một bộ phận học sinh.
Hiện nay, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều nội dung cổ súy lối sống thực dụng, hưởng thụ, đề cao vật chất và nổi tiếng bằng mọi giá. Một số “hiện tượng mạng” sử dụng phát ngôn gây sốc, hành vi phản cảm hoặc nội dung lệch chuẩn để thu hút lượt xem và kiếm lợi nhuận.
Do tâm lý thích thể hiện bản thân và dễ bị ảnh hưởng bởi xu hướng xã hội, nhiều học sinh bắt đầu chạy theo những giá trị ảo trên mạng internet. Một số em xem số lượng lượt thích, lượt chia sẻ hoặc người theo dõi là thước đo giá trị bản thân.
Điều này dẫn đến tình trạng học sinh thích khoe khoang, sống hình thức, chạy theo vật chất hoặc sẵn sàng đánh đổi hình ảnh cá nhân để được chú ý trên mạng xã hội.
Ngoài ra, việc tiếp xúc thường xuyên với các nội dung phản cảm, ngôn ngữ thiếu chuẩn mực và hành vi lệch chuẩn cũng ảnh hưởng tiêu cực đến cách ứng xử của học sinh.
Một bộ phận học sinh hiện nay có biểu hiện: nói tục, chửi thề trên mạng xã hội; bình luận công kích người khác; đăng tải nội dung phản cảm; thích thể hiện thái độ cực đoan để gây chú ý.
Đáng lo ngại hơn, một số học sinh dần trở nên vô cảm trước những hành vi sai trái hoặc các vấn đề xã hội. Các em dễ xem bạo lực, xúc phạm người khác hay các nội dung tiêu cực như một hình thức giải trí bình thường.
Không gian mạng còn khiến nhiều học sinh bị ảnh hưởng bởi “văn hóa thần tượng” lệch lạc. Một số em thần tượng mù quáng các “idol mạng” có lối sống thiếu lành mạnh, bắt chước cách ăn mặc, phát ngôn hoặc hành vi phản cảm mà không phân biệt đúng sai.
Nếu tình trạng này kéo dài, học sinh rất dễ hình thành nhân cách lệch chuẩn, thiếu trách nhiệm với bản thân và cộng đồng.
3. Ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết quả học tập và sức khỏe tinh thần
Một tác hại dễ nhận thấy hiện nay là việc học sinh dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội dẫn đến sa sút học tập và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần.
Nhiều học sinh có thói quen sử dụng điện thoại liên tục, kể cả trong giờ học hoặc thời gian nghỉ ngơi. Việc lệ thuộc vào mạng xã hội khiến các em mất tập trung, giảm khả năng ghi nhớ và thiếu hứng thú học tập.
Không ít học sinh thức khuya để xem video, chơi game hoặc trò chuyện trực tuyến. Điều này làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ, sức khỏe thể chất và tinh thần.
Theo nhiều nghiên cứu hiện nay, việc sử dụng mạng xã hội quá mức có thể gây ra: căng thẳng tâm lý; giảm khả năng tập trung; lo âu, áp lực; mất ngủ; giảm khả năng giao tiếp trực tiếp.
Đặc biệt, tâm lý so sánh bản thân với người khác trên mạng xã hội khiến nhiều học sinh cảm thấy tự ti, áp lực hoặc mất phương hướng.
Một số em bị ảnh hưởng bởi các bình luận tiêu cực, bạo lực mạng hoặc áp lực từ lượt tương tác trên internet dẫn đến trạng thái buồn chán, cô lập hoặc mất cân bằng cảm xúc.
Ngoài ra, việc tiếp xúc liên tục với các video giải trí ngắn cũng làm giảm khả năng tư duy sâu và khả năng đọc hiểu của học sinh. Các em quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh nên thiếu kiên nhẫn trong học tập và nghiên cứu.
Tình trạng này nếu không được kiểm soát sẽ ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng giáo dục và sự phát triển toàn diện của thế hệ trẻ.
4. Làm gia tăng nguy cơ vi phạm pháp luật và bạo lực học đường
Thông tin xấu độc trên không gian mạng còn góp phần làm gia tăng các hành vi lệch chuẩn và nguy cơ vi phạm pháp luật trong học sinh.
Hiện nay, nhiều video bạo lực, hành vi phản cảm hoặc các trào lưu nguy hiểm vẫn được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội. Một số học sinh do thiếu nhận thức đã bắt chước theo những nội dung này để thể hiện bản thân hoặc gây chú ý.
Trong thực tế, đã có nhiều vụ việc học sinh: quay clip đánh nhau đăng mạng xã hội; xúc phạm danh dự người khác trên internet; tham gia bắt nạt trực tuyến; chia sẻ hình ảnh riêng tư của bạn bè; tung tin sai sự thật.
Nhiều mâu thuẫn học đường bắt nguồn từ các bình luận hoặc tranh cãi trên mạng xã hội rồi dẫn đến xung đột ngoài đời thực.
Bên cạnh đó, học sinh còn có nguy cơ trở thành nạn nhân của các hành vi lừa đảo trực tuyến, dụ dỗ tham gia các hội nhóm xấu hoặc bị lợi dụng để phát tán nội dung vi phạm pháp luật.
Một số đối tượng xấu còn lợi dụng tâm lý tò mò của học sinh để lôi kéo các em tham gia vào các hội nhóm có nội dung chống đối, lệch chuẩn hoặc trái pháp luật.
Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân học sinh mà còn gây mất an ninh, trật tự trong môi trường học đường và xã hội.
5. Tác động tiêu cực đến an ninh tư tưởng và sự phát triển của đất nước
Thanh niên và học sinh là lực lượng giữ vai trò quan trọng trong tương lai của đất nước. Vì vậy, việc các thế lực thù địch tìm cách tác động vào giới trẻ thông qua không gian mạng là vấn đề đặc biệt nguy hiểm.
Thông qua internet, các đối tượng chống phá tìm cách: xuyên tạc đường lối của Đảng; phủ nhận thành quả cách mạng; kích động tư tưởng chống đối; làm suy giảm niềm tin của giới trẻ.
Nếu học sinh thiếu bản lĩnh và nhận thức chính trị đúng đắn, các em rất dễ bị dao động trước những thông tin sai trái.
Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, xây dựng thế hệ thanh niên có trách nhiệm với đất nước và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, không gian mạng đã trở thành một “mặt trận tư tưởng” quan trọng. Vì vậy, việc nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội.
Muốn xây dựng đất nước phát triển bền vững trong thời đại số, cần xây dựng một thế hệ trẻ có tri thức, có bản lĩnh chính trị, có đạo đức và khả năng sử dụng mạng xã hội một cách văn minh, trách nhiệm.
III. GIẢI PHÁP NÂNG CAO “SỨC ĐỀ KHÁNG” CHO HỌC SINH TRƯỚC THÔNG TIN XẤU ĐỘC TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG
Trong thời đại chuyển đổi số hiện nay, internet và mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của học sinh. Không gian mạng mang lại rất nhiều cơ hội học tập, kết nối và phát triển kỹ năng cho thanh thiếu niên. Tuy nhiên, đi cùng với đó là sự xuất hiện ngày càng nhiều của các thông tin sai trái, độc hại, phản cảm và mang tính chống phá. Những nội dung này không chỉ tác động đến nhận thức, tư tưởng và lối sống của học sinh mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường giáo dục, an ninh tư tưởng và sự phát triển của xã hội.
Trong thực tế hiện nay, nhiều học sinh dành phần lớn thời gian cho mạng xã hội, tiếp cận thông tin với tốc độ rất nhanh nhưng lại thiếu kỹ năng kiểm chứng và chọn lọc. Điều này khiến các em dễ bị tác động bởi các nội dung lệch chuẩn, các trào lưu tiêu cực hoặc các quan điểm sai trái trên internet.
Trước tình hình đó, việc nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay. Đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục mà còn là trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường, tổ chức Đoàn, các cơ quan chức năng và toàn xã hội.
Muốn thực hiện hiệu quả nhiệm vụ này cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ giáo dục nhận thức, kỹ năng số, đổi mới công tác tuyên truyền cho đến xây dựng môi trường học đường lành mạnh và phát huy vai trò tự giác của học sinh trong việc sử dụng mạng xã hội.
1. Tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức và bản lĩnh chính trị cho học sinh
Một trong những giải pháp quan trọng nhất hiện nay là tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, đạo đức và bản lĩnh chính trị cho học sinh.
Trong thực tế, học sinh có nền tảng nhận thức đúng đắn sẽ có khả năng nhận diện và phản bác các thông tin sai trái trên không gian mạng tốt hơn. Ngược lại, nếu thiếu hiểu biết về lịch sử dân tộc, thiếu bản lĩnh chính trị và trách nhiệm công dân thì các em rất dễ dao động trước các luận điệu xuyên tạc hoặc các xu hướng tiêu cực trên internet.
Hiện nay, các thế lực thù địch thường lợi dụng mạng xã hội để đăng tải những thông tin bóp méo lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng hoặc kích động tư tưởng lệch lạc trong thanh thiếu niên. Những nội dung này thường được trình bày dưới hình thức gần gũi, hấp dẫn như video ngắn, hình ảnh cắt ghép hoặc các bài viết mang tính “giật gân”, “phản biện”.
Nếu học sinh không được giáo dục đầy đủ về lý tưởng sống và trách nhiệm công dân thì rất dễ tiếp nhận những thông tin sai lệch mà không nhận thức được hậu quả.
Vì vậy, nhà trường cần đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục chính trị tư tưởng theo hướng gần gũi, sinh động và phù hợp với tâm lý học sinh hiện nay.
Các môn học như: Giáo dục kinh tế và pháp luật; Ngữ văn; Lịch sử; Hoạt động trải nghiệm; Sinh hoạt dưới cờ cần được lồng ghép hiệu quả các nội dung giáo dục:
lòng yêu nước; trách nhiệm công dân; văn hóa ứng xử trên không gian mạng; kỹ năng nhận diện thông tin sai trái; trách nhiệm của thanh niên trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Ngoài việc học lý thuyết, cần tổ chức nhiều hoạt động thực tiễn như: hành trình về nguồn; tham quan di tích lịch sử; giao lưu nhân chứng lịch sử; cuộc thi tìm hiểu lịch sử dân tộc; diễn đàn thanh niên với lý tưởng cách mạng.
Thông qua các hoạt động này, học sinh sẽ hiểu rõ hơn về giá trị của hòa bình, độc lập dân tộc và trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với đất nước.
Bên cạnh đó, giáo dục đạo đức và lối sống cho học sinh cũng cần được quan tâm đặc biệt. Trong bối cảnh hiện nay, nhiều nội dung trên mạng xã hội đang cổ súy lối sống thực dụng, hưởng thụ và nổi tiếng bằng mọi giá. Nếu không được định hướng đúng đắn, học sinh rất dễ chạy theo các giá trị ảo và đánh mất mục tiêu học tập, rèn luyện.
Do đó, cần chú trọng xây dựng cho học sinh lối sống tích cực, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và ý thức cống hiến cho xã hội.
2. Trang bị kỹ năng số và kỹ năng nhận diện thông tin xấu độc cho học sinh
Trong thời đại công nghệ số hiện nay, kỹ năng số đã trở thành yêu cầu cần thiết đối với học sinh. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là biết sử dụng công nghệ mà còn phải biết sử dụng công nghệ một cách an toàn, văn minh và có trách nhiệm.
Hiện nay, nhiều học sinh tiếp nhận thông tin theo thói quen: xem nhanh; tin nhanh; chia sẻ nhanh mà thiếu kỹ năng phân tích và kiểm chứng thông tin. Điều này khiến các em rất dễ trở thành nạn nhân của tin giả hoặc vô tình tiếp tay lan truyền thông tin sai sự thật trên không gian mạng.
Do đó, nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng số cho học sinh thông qua các hoạt động học tập và ngoại khóa.
Học sinh cần được hướng dẫn: cách nhận diện tin giả; kiểm tra độ tin cậy của nguồn thông tin; phân biệt thông tin chính thống với nội dung xuyên tạc; bảo vệ dữ liệu cá nhân; sử dụng mạng xã hội an toàn; ứng xử văn minh trên internet.
Ngoài ra, cần giúp học sinh hiểu rõ các thủ đoạn lợi dụng mạng xã hội để lừa đảo, kích động hoặc phát tán thông tin độc hại.
Hiện nay, nhiều đối tượng xấu sử dụng các video ngắn, các bài đăng giật gân hoặc các hội nhóm kín để lôi kéo thanh thiếu niên tham gia vào những hoạt động tiêu cực. Nếu thiếu kỹ năng nhận diện, học sinh rất dễ bị lợi dụng hoặc ảnh hưởng tâm lý.
Một giải pháp quan trọng khác là tăng cường giáo dục pháp luật về an ninh mạng cho học sinh.
Nhiều em hiện nay chưa nhận thức đầy đủ rằng các hành vi như: phát tán tin giả; xúc phạm danh dự người khác; chia sẻ nội dung phản cảm; đăng tải thông tin sai sự thật đều có thể bị xử lý theo quy định pháp luật.
Vì vậy, các buổi sinh hoạt chuyên đề, diễn đàn thanh niên hoặc hoạt động ngoại khóa về an toàn thông tin mạng cần được tổ chức thường xuyên để giúp học sinh nâng cao ý thức trách nhiệm khi tham gia không gian mạng.
Bên cạnh đó, giáo viên cũng cần chủ động cập nhật kiến thức công nghệ và xu hướng mạng xã hội để kịp thời định hướng học sinh trước những trào lưu tiêu cực đang lan truyền trên internet.
3. Đổi mới công tác tuyên truyền và phát huy vai trò của tổ chức Đoàn trên không gian mạng
Trong bối cảnh hiện nay, mạng xã hội đã trở thành môi trường giao tiếp và tiếp nhận thông tin quen thuộc của học sinh. Nếu công tác tuyên truyền vẫn chỉ thực hiện theo phương thức truyền thống thì sẽ rất khó tiếp cận và định hướng thanh thiếu niên hiệu quả.
Do đó, cần đổi mới mạnh mẽ nội dung và hình thức tuyên truyền theo hướng hiện đại, gần gũi với giới trẻ.
Các tổ chức Đoàn, nhà trường và cơ quan truyền thông cần chủ động xây dựng: fanpage; kênh TikTok; video ngắn; infographic; nội dung truyền thông số nhằm lan tỏa những thông tin tích cực đến học sinh.
Hiện nay, học sinh thường tiếp cận thông tin qua video ngắn và mạng xã hội nhiều hơn sách báo truyền thống. Vì vậy, các nội dung tuyên truyền cũng cần được thiết kế sinh động, hấp dẫn và phù hợp với xu hướng tiếp nhận thông tin hiện đại.
Thông qua mạng xã hội có thể: lan tỏa gương người tốt – việc tốt; tuyên truyền kỹ năng sống; giáo dục pháp luật; phản bác thông tin sai trái; định hướng lối sống đẹp cho thanh thiếu niên.
Đây là giải pháp rất quan trọng nhằm “lấy cái đẹp dẹp cái xấu” trên không gian mạng.
Ngoài ra, tổ chức Đoàn cần phát huy vai trò nòng cốt trong công tác giáo dục lý tưởng cách mạng cho học sinh.
Các hoạt động như: diễn đàn thanh niên; hội thi tìm hiểu pháp luật; sinh hoạt chuyên đề; chiến dịch tình nguyện; hoạt động vì cộng đồng không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng mà còn góp phần hình thành tinh thần trách nhiệm và lý tưởng sống tích cực.
Bên cạnh đó, cần xây dựng lực lượng đoàn viên nòng cốt có khả năng định hướng dư luận tích cực trong học sinh. Những đoàn viên có kỹ năng truyền thông tốt, có trách nhiệm và bản lĩnh chính trị sẽ trở thành lực lượng quan trọng trong việc lan tỏa các giá trị tốt đẹp trên không gian mạng.
4. Xây dựng môi trường học đường lành mạnh và phát triển toàn diện cho học sinh
Một môi trường học đường tích cực và thân thiện sẽ giúp học sinh hạn chế bị lôi kéo bởi các nội dung độc hại trên internet.
Hiện nay, nhiều học sinh có xu hướng tìm kiếm sự công nhận trên mạng xã hội do thiếu sự quan tâm, chia sẻ trong đời sống thực tế. Vì vậy, xây dựng trường học hạnh phúc là giải pháp rất quan trọng nhằm nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc.
Nhà trường cần chú trọng xây dựng: môi trường đoàn kết; văn hóa ứng xử văn minh; tinh thần tương trợ giữa học sinh; mối quan hệ tích cực giữa giáo viên và học sinh.
Khi học sinh được học tập trong môi trường thân thiện, được lắng nghe và tôn trọng, các em sẽ có tâm lý ổn định hơn và hạn chế lệ thuộc vào thế giới ảo.
Ngoài ra, cần tăng cường các hoạt động: văn hóa; văn nghệ; thể thao; kỹ năng sống; hoạt động trải nghiệm; hoạt động tình nguyện.
Thông qua các hoạt động này, học sinh được rèn luyện kỹ năng giao tiếp, khả năng làm việc nhóm và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng.
Đây cũng là giải pháp giúp học sinh cân bằng giữa đời sống thực tế và không gian mạng.
Bên cạnh đó, công tác tư vấn tâm lý học đường cần được quan tâm hơn trong giai đoạn hiện nay.
Trong thực tế, nhiều học sinh bị ảnh hưởng tiêu cực từ mạng xã hội nhưng không biết chia sẻ với ai, dẫn đến căng thẳng tâm lý, mất phương hướng hoặc hành vi lệch chuẩn.
Nếu được tư vấn, hỗ trợ và định hướng kịp thời, học sinh sẽ có khả năng vượt qua những tác động tiêu cực từ internet tốt hơn.
5. Phát huy vai trò của gia đình trong quản lý và đồng hành cùng học sinh
Gia đình là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách và thói quen sống của học sinh. Vì vậy, vai trò của phụ huynh trong việc quản lý và định hướng con em trước các tác động tiêu cực của không gian mạng là vô cùng quan trọng.
Hiện nay, nhiều phụ huynh còn bận rộn với công việc nên chưa thực sự quan tâm đến việc con em sử dụng internet như thế nào, tham gia các hội nhóm nào hoặc tiếp xúc với những nội dung gì trên mạng xã hội.
Điều này khiến học sinh dễ bị lệ thuộc vào điện thoại và chịu ảnh hưởng từ các thông tin tiêu cực mà không có sự định hướng phù hợp.
Do đó, phụ huynh cần dành nhiều thời gian hơn để: trò chuyện với con; lắng nghe tâm tư, suy nghĩ của con em; hướng dẫn cách sử dụng internet an toàn; kiểm soát thời gian sử dụng điện thoại hợp lý.
Điều quan trọng không phải là cấm hoàn toàn việc sử dụng mạng xã hội mà là giúp học sinh biết sử dụng internet đúng mục đích và có trách nhiệm.
Ngoài ra, cha mẹ cũng cần làm gương cho con em trong việc sử dụng mạng xã hội. Nếu người lớn thường xuyên chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng hoặc lệ thuộc điện thoại thì rất khó giáo dục học sinh sử dụng internet đúng cách.
Gia đình cũng cần phối hợp chặt chẽ với nhà trường trong việc quản lý và giáo dục học sinh. Khi phát hiện những biểu hiện bất thường về tâm lý, hành vi hoặc kết quả học tập của học sinh, cần có sự trao đổi kịp thời giữa phụ huynh và giáo viên để hỗ trợ các em hiệu quả.
6. Tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước và toàn xã hội
Bên cạnh các giải pháp giáo dục, cần tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước đối với hoạt động trên không gian mạng.
Các cơ quan chức năng cần: xử lý nghiêm các hành vi phát tán thông tin sai sự thật; ngăn chặn nội dung độc hại; bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng; kiểm soát các nền tảng có nội dung phản cảm hoặc kích động bạo lực.
Ngoài ra, cần đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật về an ninh mạng trong thanh thiếu niên nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm khi sử dụng internet.
Các cơ quan báo chí và truyền thông cần phát huy vai trò định hướng dư luận, cung cấp thông tin chính xác và kịp thời cho học sinh.
Bên cạnh đó, xã hội cần chung tay xây dựng văn hóa ứng xử văn minh trên không gian mạng, góp phần tạo môi trường internet an toàn và lành mạnh cho thế hệ trẻ.
7. Phát huy ý thức tự giác và trách nhiệm của học sinh
Bên cạnh sự giáo dục và định hướng từ gia đình, nhà trường và xã hội, bản thân học sinh cũng phải nâng cao ý thức tự bảo vệ mình trước thông tin xấu độc.
Mỗi học sinh cần chủ động: học tập và rèn luyện kỹ năng số; nâng cao khả năng phản biện; kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ; sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm; xây dựng lối sống lành mạnh.
Ngoài ra, học sinh cần biết lựa chọn nội dung tích cực để tiếp cận, tránh xa các hội nhóm độc hại và không tham gia lan truyền thông tin sai trái trên internet.
Khi học sinh có đủ bản lĩnh, nhận thức và trách nhiệm, các em sẽ trở thành những công dân số văn minh, góp phần xây dựng môi trường mạng tích cực và an toàn hơn cho cộng đồng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế hiện nay, nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài nhằm xây dựng thế hệ trẻ Việt Nam có tri thức, có đạo đức, có bản lĩnh chính trị và có trách nhiệm với đất nước trong thời đại mới.
IV. LIÊN HỆ THỰC TIỄN TẠI TRƯỜNG THPT VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA BẢN THÂN TRONG VIỆC ĐẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG THÔNG TIN XẤU ĐỘC TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG
Trong bối cảnh công nghệ thông tin và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ hiện nay, học sinh THPT là một trong những đối tượng sử dụng internet nhiều nhất. Không gian mạng đã trở thành môi trường quen thuộc trong học tập, giải trí và giao tiếp hằng ngày của thanh thiếu niên. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích tích cực, internet cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi các thông tin xấu độc, sai sự thật, phản cảm và các quan điểm lệch lạc ngày càng lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội.
Là một cán bộ Đoàn đang công tác trong môi trường giáo dục, bản thân tôi nhận thấy rằng việc nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước các thông tin xấu độc không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà còn là trách nhiệm của mỗi cá nhân, đặc biệt là đội ngũ cán bộ Đoàn, giáo viên và những người trực tiếp làm công tác giáo dục thanh thiếu niên.
Qua thực tiễn công tác tại Trường THPT Phan Chu Trinh – Phan Thiết, có thể thấy rằng phần lớn học sinh hiện nay đều sử dụng điện thoại thông minh và các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube, Instagram với tần suất rất cao. Các em sử dụng mạng xã hội để học tập, tìm kiếm thông tin, giải trí và giao lưu bạn bè. Tuy nhiên, do khả năng chọn lọc và kiểm chứng thông tin còn hạn chế nên nhiều học sinh rất dễ bị tác động bởi các nội dung tiêu cực trên internet.
Trong thực tế, một bộ phận học sinh có biểu hiện tiếp nhận thông tin theo tâm lý “xem gì tin đó”, thiếu khả năng phân tích và phản biện. Một số em bị cuốn theo các trào lưu trên mạng xã hội mà chưa nhận thức đầy đủ về hậu quả. Có học sinh dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, sao nhãng việc học tập, ngại giao tiếp trực tiếp hoặc bị ảnh hưởng bởi những nội dung phản cảm, lệch chuẩn trên internet.
Ngoài ra, hiện nay một số học sinh còn có biểu hiện sử dụng ngôn ngữ thiếu chuẩn mực trên mạng xã hội, chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng hoặc chạy theo các “hiện tượng mạng” có lối sống lệch lạc. Những biểu hiện này tuy chưa phổ biến ở mức nghiêm trọng nhưng là dấu hiệu cho thấy không gian mạng đang tác động trực tiếp đến nhận thức, tâm lý và lối sống của học sinh hiện nay.
Trước thực trạng đó, Đoàn trường THPT Phan Chu Trinh – Phan Thiết đã chủ động triển khai nhiều hoạt động nhằm nâng cao nhận thức và “sức đề kháng” cho học sinh trước các tác động tiêu cực của thông tin xấu độc trên không gian mạng.
Trong các buổi sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt chi đoàn và hoạt động ngoại khóa, Đoàn trường thường xuyên lồng ghép tuyên truyền về văn hóa ứng xử trên mạng xã hội, kỹ năng nhận diện tin giả, phòng chống bạo lực mạng, giáo dục pháp luật và trách nhiệm của thanh niên trong việc sử dụng internet an toàn, văn minh. Nội dung tuyên truyền được đổi mới theo hướng gần gũi với học sinh, gắn với các vấn đề thực tế mà học sinh thường gặp trên mạng xã hội hiện nay.
Bên cạnh đó, Đoàn trường cũng tích cực sử dụng fanpage và các nền tảng truyền thông số để lan tỏa thông tin tích cực, tuyên truyền gương người tốt – việc tốt, hoạt động tình nguyện và những giá trị nhân văn trong học sinh. Thông qua các bài viết, hình ảnh và video ngắn mang tính trực quan, học sinh dễ dàng tiếp cận những nội dung tích cực và có thêm định hướng đúng đắn trong việc sử dụng mạng xã hội.
Ngoài công tác tuyên truyền, nhà trường còn chú trọng tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, kỹ năng sống và hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm tạo môi trường học đường tích cực cho học sinh. Thông qua các hoạt động tập thể, học sinh được rèn luyện kỹ năng giao tiếp, tinh thần trách nhiệm, khả năng làm việc nhóm và hạn chế lệ thuộc vào thế giới ảo.
Trong quá trình công tác, bản thân tôi nhận thấy rằng muốn giáo dục học sinh hiệu quả thì trước hết người cán bộ Đoàn phải thực sự gần gũi, lắng nghe và đồng hành cùng học sinh. Hiện nay, nhiều học sinh có xu hướng chia sẻ tâm trạng trên mạng xã hội nhưng lại ngại trao đổi trực tiếp với thầy cô hoặc cha mẹ. Vì vậy, nếu người làm công tác Đoàn không chủ động nắm bắt tâm lý học sinh thì sẽ rất khó kịp thời định hướng và hỗ trợ các em.
Là Bí thư Đoàn trường, tôi luôn xác định rõ trách nhiệm của bản thân trong việc tuyên truyền, giáo dục học sinh sử dụng mạng xã hội an toàn; định hướng lối sống đẹp cho thanh niên; lan tỏa thông tin tích cực và góp phần đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, lệch lạc trên không gian mạng.
Bản thân tôi cũng luôn chú trọng đổi mới nội dung và hình thức hoạt động Đoàn theo hướng hiện đại, gần gũi với học sinh. Thay vì tuyên truyền theo cách khô khan, hình thức, cần tận dụng mạng xã hội như một công cụ giáo dục hiệu quả thông qua các video ngắn, hình ảnh trực quan, bài viết ngắn gọn hoặc hoạt động tương tác để học sinh dễ tiếp cận và ghi nhớ.
Ngoài ra, tôi nhận thấy rằng việc nêu gương của cán bộ Đoàn và giáo viên có ý nghĩa rất quan trọng đối với học sinh. Muốn học sinh sử dụng mạng xã hội văn minh thì trước hết người lớn phải là tấm gương trong cách ứng xử trên không gian mạng. Mỗi cán bộ Đoàn cần sử dụng mạng xã hội đúng mục đích, chia sẻ thông tin chính xác, có trách nhiệm trong phát ngôn và lan tỏa những giá trị tích cực đến học sinh.
Trong thời gian tới, để tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác giáo dục học sinh trước thông tin xấu độc, theo tôi cần tăng cường hơn nữa việc giáo dục kỹ năng số cho học sinh, đổi mới công tác tuyên truyền trên mạng xã hội và phát huy vai trò nòng cốt của tổ chức Đoàn trong định hướng thanh niên. Đồng thời, cần xây dựng môi trường học đường hạnh phúc, tăng cường phối hợp giữa gia đình và nhà trường, nâng cao hiệu quả công tác tư vấn tâm lý học đường nhằm giúp học sinh có đủ bản lĩnh để vượt qua những tác động tiêu cực từ internet.
Bên cạnh đó, cần khuyến khích học sinh tham gia xây dựng các nội dung tích cực trên không gian mạng, lan tỏa những hành động đẹp, tinh thần trách nhiệm và giá trị nhân văn trong cộng đồng. Khi học sinh trở thành chủ thể tích cực trên không gian mạng, các em không chỉ biết tự bảo vệ mình mà còn góp phần xây dựng môi trường internet an toàn, lành mạnh hơn cho xã hội.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế hiện nay, không gian mạng sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ và tác động sâu rộng đến đời sống xã hội. Vì vậy, việc nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc là nhiệm vụ lâu dài, cần có sự chung tay của gia đình, nhà trường, tổ chức Đoàn và toàn xã hội.
Đối với bản thân tôi, đây không chỉ là trách nhiệm của một cán bộ Đoàn mà còn là trách nhiệm của một người làm công tác giáo dục đối với thế hệ trẻ. Tôi tin rằng, nếu được định hướng đúng đắn, được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và bản lĩnh, học sinh hôm nay sẽ trở thành những công dân số văn minh, có trách nhiệm và góp phần xây dựng đất nước ngày càng phát triển bền vững.
V. KẾT LUẬN
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ hiện nay, internet và mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của con người, đặc biệt là đối với thanh thiếu niên và học sinh. Không gian mạng mang lại nhiều cơ hội học tập, tiếp cận tri thức và kết nối xã hội, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị tích cực, internet cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi các thông tin xấu độc, sai sự thật, phản cảm và các quan điểm lệch lạc ngày càng lan truyền nhanh chóng trên không gian mạng.
Đối với học sinh THPT – lứa tuổi đang trong quá trình hình thành nhận thức, nhân cách và lý tưởng sống – những tác động tiêu cực từ thông tin xấu độc có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng, đạo đức, lối sống và kết quả học tập của các em. Nếu không được định hướng đúng đắn, học sinh rất dễ bị tác động bởi các trào lưu tiêu cực, các nội dung phản cảm hoặc các luận điệu xuyên tạc trên internet.
Thực tế hiện nay cho thấy, không gian mạng đã và đang tác động sâu rộng đến mọi mặt của đời sống xã hội. Các thế lực thù địch ngày càng sử dụng internet như một công cụ để phát tán thông tin sai trái, kích động tư tưởng lệch lạc và làm suy giảm niềm tin của giới trẻ đối với những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Bên cạnh đó, sự lan truyền của các nội dung độc hại, bạo lực, phản cảm trên mạng xã hội cũng đang ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường giáo dục và quá trình hình thành nhân cách của học sinh.
Chính vì vậy, việc nâng cao “sức đề kháng” cho học sinh trước thông tin xấu độc trên không gian mạng là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng và mang tính cấp thiết trong giai đoạn hiện nay. Đây không chỉ là trách nhiệm của riêng ngành giáo dục mà còn là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, của gia đình, tổ chức Đoàn, các cơ quan chức năng và toàn xã hội.
Muốn học sinh có khả năng tự bảo vệ mình trước các tác động tiêu cực từ internet thì trước hết phải giúp các em có nhận thức đúng đắn, có lý tưởng sống tích cực, có bản lĩnh chính trị vững vàng và kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, văn minh. Bên cạnh đó, cần xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, đổi mới công tác tuyên truyền, tăng cường giáo dục kỹ năng số và phát huy vai trò của tổ chức Đoàn trong định hướng thanh niên.
Gia đình cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc quản lý, đồng hành và định hướng học sinh sử dụng internet đúng mục đích. Sự quan tâm, lắng nghe và chia sẻ từ cha mẹ sẽ giúp học sinh có tâm lý ổn định hơn, hạn chế bị lệ thuộc vào thế giới ảo hoặc bị ảnh hưởng bởi các nội dung tiêu cực trên mạng xã hội.
Ngoài ra, bản thân mỗi học sinh cũng phải nâng cao ý thức tự giác, chủ động rèn luyện kỹ năng nhận diện thông tin xấu độc, biết chọn lọc thông tin và sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm. Khi học sinh có đủ bản lĩnh, nhận thức và trách nhiệm, các em sẽ trở thành những công dân số văn minh, góp phần xây dựng môi trường internet an toàn và lành mạnh hơn.
Là một cán bộ Đoàn đang công tác trong môi trường giáo dục, bản thân tôi nhận thức sâu sắc rằng việc giáo dục học sinh trước những tác động tiêu cực của không gian mạng là nhiệm vụ quan trọng và lâu dài. Trong thời gian tới, tôi sẽ tiếp tục nỗ lực đổi mới nội dung, phương thức hoạt động Đoàn; tăng cường tuyên truyền giáo dục kỹ năng số; lan tỏa những giá trị tích cực và đồng hành cùng học sinh trong quá trình học tập, rèn luyện và trưởng thành.
Tôi tin rằng, với sự quan tâm của gia đình, nhà trường, tổ chức Đoàn và toàn xã hội; cùng với sự chủ động, trách nhiệm của mỗi học sinh, chúng ta sẽ từng bước nâng cao “sức đề kháng” cho thế hệ trẻ trước thông tin xấu độc trên không gian mạng, góp phần xây dựng lớp thanh niên Việt Nam thời đại mới có tri thức, có đạo đức, có bản lĩnh chính trị và có trách nhiệm với cộng đồng, với đất nước.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số ngày càng sâu rộng hiện nay, bảo vệ học sinh trước thông tin xấu độc không chỉ là bảo vệ tương lai của thế hệ trẻ mà còn là bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và góp phần xây dựng đất nước Việt Nam phát triển nhanh, bền vững trong thời kỳ mới.